सायोनारा सायोनारा : इतिहास

माझ्या आयुष्यात मी जपानी भाषेतील जो पहिला शब्द शिकलो, तो मला अजतयागात आठवणीत आहे... मला स्पष्ट आठवते की, मी साधारण १२ वर्षांचा असताना (१९८७), दूरदर्शनवर १९६६ मधील 'लव्ह इन टोकियो' (Love in Tokyo) हा गाजलेला बॉलीवूड चित्रपट लागला होता. त्यातील 'सायोनारा सायोनारा' (Sayonara Sayonara) या गाण्यामुळे मला 'सायोनारा' हा पहिला शब्द समजला. जपानी भाषेत निरोप घेताना हा शब्द वापरला जातो. किती विरोधाभास आहे ना, की मी शिकलेला पहिला शब्दच 'निरोप' (Farewell) होता, असा शब्द जो सहसा अशा व्यक्तीला निरोप देताना वापरला जातो, जिला आपण कदाचित पुन्हा कधीच भेटणार नाही... हा केवळ 'बाय' (bye) नाही, तर कायमचा 'गुडबाय' (GOODBYE) असतो.

चित्रपट: लव्ह इन टोकियो (Love in Tokyo), वर्ष: १९६६

दिग्दर्शक: प्रमोद चक्रवर्ती

कलाकार: जॉय मुखर्जी, आशा पारेख, मेहमूद, प्राण

Original English article is here

मी १९९८ मध्ये जपानला गेलो होतो आणि तिथे 'न्यू इंडिया ॲश्युरन्स' या भारतीय विमा कंपनीच काम माझ्या कंपनीने  (सत्यम कॉम्युटर) घेतले होते. कार्यालय 'हिबिया पार्क बिल्डिंग'मध्ये होते (ती इमारत आता अस्तित्वात नाही). मध्य टोकियो आणि त्याच्या आसपासच्या परिसरासोबतच, जिथे 'सायोनारा सायोनारा' या गाण्याचे काही चित्रीकरण झाले होते, त्या ठिकाणापासून हे कार्यालय अगदी हाकेच्या अंतरावर होते. या चित्रपटाचे चित्रीकरण होऊन ५० वर्षे उलटली आहेत आणि त्या काळात खूप काही बदलले आहे, तरीही काही गोष्टींचे अवशेष आजही 'जैसे-थे' पाहायला मिळतात. अशाच काही गोष्टींची तुलना करण्याचा प्रयत्न करणारी ही एक छायाचित्रांच्या माध्यमातून मांडलेली कथा.

हिबिया पार्क, टोकियो मधील चियोदा वार्ड

ज्या ठिकाणी त्या गाण्याचे चित्रीकरण झाले होते, त्या 'हिबिया पार्क'पासूनच सुरुवात करूया. हिबिया पार्कच्या आसपासच्या परिसरात काही व्यावसायिक इमारतींचे बांधकाम झाल्याचे स्पष्टपणे दिसून येते, परंतु जिथून जॉय मुखर्जी चालत जात आहेत, तो 'पेलिकन फाउंटन' मात्र आजही जसाच्या तसा उभा आहे! १९६६ सालच्या तुलनेत ५० वर्षे उलटूनही तिथली झाडे-रोपे, रेलिंग आणि इतर गोष्टी अजूनही किती सारख्याच वाटतात... नवल वाटते की, पुढची ५० वर्षेही त्या अशाच टिकून राहतील का?🙂 

• The Spot: पेलिकन फाउंटन (जिथे जॉय मुखर्जी "सायोनारा सायोनारा" गाताना चालत होते) आणि जवळचा जपानी शैलीचा तलाव.

• कसे जावे: टोकियो मेट्रोच्या हिबिया, चियोदा किंवा मिता लाईनने हिबिया स्टेशनला जा (A10 किंवा A14 या बाहेर पडण्याच्या मार्गांतून (exits) बाहेर पडल्यास तुम्ही थेट उद्यानाच्या आत पोहोचता).

• Google Maps Link: View on Google Maps

इम्पीरियल पॅलेस टोकियो

हे स्थान अवघड असले तरी मनोरंजक होते. इम्पीरियल पॅलेस मैदान खूप पसरलेले आहे आणि हे शोधणे कठीण होते. मी आणि माझ्या मुलीने राजवाड्याच्या मैदानावर एक स्वयंसेवक (ज्येष्ठ नागरिक) शोधला आणि मी त्याला माझ्या iPhone वर व्हिडिओ दाखवला. त्याने मला सांगितले की हा व्हिडिओ खूप "जुना" असावा. त्याने स्पष्ट केले की अगदी उजवीकडे असलेली इमारत इम्पीरियल हॉटेल होती जी तेव्हापासून पुन्हा बांधली गेली आणि मला सध्याच्या ठिकाणी निर्देशित केले. हे शोधून मला खूप आनंद झाला आणि तुम्ही जवळून पाहिल्यास दगडी पायाचे नमुनेही जुळतात.

• The Spot: बाहेरील खंदकाजवळील दगडांचे ते वैशिष्ट्यपूर्ण पाया, जिथून मूळ चौकटीत दूरवरचे ऐतिहासिक आणि आता पुनर्बांधणी केलेले 'इम्पीरियल हॉटेल'.

• कसे जायचे: चियोदा स्टेशनपासून थोडेसे चालणे. बाहेरील गार्डन्स (कोक्यो गेएन) च्या दिशेने चाला.

• Google Maps Link: View on Google Maps

हानेदा विमानतळ, टोकियो मधील मोनोरेल

आजच्या २१ व्या शतकात प्रत्येक मोठ्या शहरात मोनोरेलसारखी वाहतूक व्यवस्था पाहायला मिळते. माझ्या मूळ गावी, म्हणजेच मुंबईतही मोनोरेल आहे, जिची सुरुवात काही वर्षांपूर्वी झाली होती. ऑलिम्पिकच्या पार्श्वभूमीवर जेव्हा मोनोरेल कार्यरत होती, तेव्हा ती नक्कीच एक अद्भुत गोष्ट ठरली असणार. एखाद्या चमत्कारासारखीच ती गोष्ट होती; एका चित्रपटातही ही मोनोरेल दिसली होती आणि त्या दृश्यात आशा पारेख व जॉय मुखर्जी यांना पाहता येते. तो पूल, ज्याची कालांतराने देखभाल-दुरुस्ती केली गेली, तो आजही तसाच उभा आहे आणि देशांतर्गत टर्मिनल तसेच नवीन आंतरराष्ट्रीय टर्मिनलला जोडण्याचे काम करत आहे. गेल्या महिन्यात मी लंडनहून परतलो आणि थेट घरी न जाता, विमानतळावरच त्या ठिकाणाचा शोध घेण्यासाठी थोडा फेरफटका मारला आणि मला ते अगदी अचूकपणे सापडले!

• कसे जायचे: हमामात्सुचो स्टेशनवरून थेट हानेदा विमानतळ टर्मिनल 3 स्टेशनपर्यंत टोकियो मोनोरेल घ्या.

• Google Maps Link: गुगल मॅप्सवर पहा

टोकियो मधील टोकियो टॉवर आणि झोजोजी मंदिर मैदान

याला कोणत्याही शोधाची गरज नव्हती. टोकियो टॉवर आणि झोजोजी मंदिर मैदाने सहज ओळखण्यायोग्य आहेत आणि जरी टोकियो स्कायट्रीने २०११ मध्ये पदार्पण केले असले तरी, टोकियो टॉवर अजूनही लोकप्रिय आहे. आयफेल टॉवरद्वारे प्रेरित 333 फूट रचना अजूनही उंच आहे आणि वर्षभर विविध रोषणाई आहे.

• The Spot: झोजोजी मंदिराचे मुख्य प्रांगण

• कसे जायचे: ओनारिमोन स्टेशनला मिता लाइन (ए1 बाहेर पडा) 5 मिनिट चालण्यासारखे आहे.

• Google Maps Links: Zojoji Temple on Google Maps | Tokyo Tower on Google Maps

आकासाका मित्सुके ट्रॅफिक स्क्वेअर (आकासाका मित्सुके क्रॉसिंग जेटी टॉवरपासून)

आकासाका मित्सुके ट्रॅफिक स्क्वेअर. द्रुतगती मार्ग (expressway) आता जुना झाला असून, जपानच्या 'डिफ्लेशन' (किंमतींमधील घसरण) असलेल्या अर्थव्यवस्थेत त्याच्या देखभालीचा खर्च दरवर्षी वाढत चालला आहे. १९६६ मधील जपान हे 'नवीन' आणि 'आधुनिक' होते. 

• The Spot: भव्य एक्सप्रेसवे ओव्हरपास आणि बहु-स्तरीय रहदारी चौक, टोकियोच्या युद्धानंतरच्या पायाभूत सुविधांच्या आधुनिकीकरणाचे सुंदर प्रदर्शन.

• कसे जायचे: Ginza किंवा Marunouchi लाईन्स थेट Akasaka-mitsuke स्टेशन

• Google Maps Link: View on Google Maps

पुन्हा हिबिया पार्क (इतर ठिकाणे: गॅझेबो, कारंजे इत्यादी)

एका विशिष्ट ठिकाणामुळे आम्हाला पुन्हा हिबिया पार्कमध्ये जावे लागले. पार्कमधील मागील बाजूस एक तळे आहे, ज्याचा शोध मला गेल्या आठवड्यात लागला होता. तिथे एक कारंजे आहे, 'जॉय मुखर्जी आणि आशा पारेख' यांच्या मधून ते कारंजे दिसते. सध्याच्या स्थितीचा विचार करता, तिथल्या पुतळ्याला प्रचंड गंज चढला आहे, तरीही तो हिबिया पार्कमधील जपानी शैलीच्या तळ्यात तसाच उभा आहे. उड्डाण करण्याचा प्रयत्न करणारा पेलिकन पक्षी तिथे स्पष्टपणे दिसतो.

वर दिसणाऱ्या कारंज्याच्या अगदी शेजारी, खाली दर्शवलेले विश्रांतीचे ठिकाणही तुम्ही पाहू शकता; ते अजूनही या बागेत अस्तित्वात आहे.

टोकियो स्टेशन मारुनोउची एक्झिट

आता हा किस्सा तर अगदीच मजेशीर आहे... तुम्ही 'ले गयी दिल गुड़िया जापान की' हे गाणे पाहिले आहे का? गाण्याच्या सुरुवातीलाच जॉय मुखर्जी हे आशा यांना उचलून टोकियो स्टेशनसमोर चालताना दिसतात आणि मग ते त्यांना फूटपाथजवळ जमिनीवर अगदी निर्दयीपणे खाली उतरवतात (किंवा अक्षरशः आपटतातच). हे चुकून घडले? हे कदाचित आपल्याला कधीच कळणार नाही; पण त्यांनी त्यांना अक्षरशः धपकन खाली ठेवले. बापरे! नक्कीच खूप लागलं असणार.

• The Spot: Tokyo Station

• कसे जायचे: JR यमानोते लाइन किंवा मारुनोची लाईनने थेट टोकियो स्टेशनवर जा आणि Marunouchi सेंट्रल किंवा साउथ एक्झिटमधून बाहेर पडा.

• Google Maps Link: View on Google Maps

गिन्झाचे निऑन दिवे : रात्रीचे टोक्यो

रात्रीच्या वेळी झगमगणारे निऑन दिवे हे टोकियोचे नेहमीच एक वैशिष्ट्य राहिले आहे. शहराची एक ठळक ओळख म्हणून हे दिवे अनेक वर्षांपासून ओळखले जातात आणि चित्रपटातही गिन्झा (Ginza) या खरेदी क्षेत्रातील दिव्यांचे दृश्य टिपले गेले आहे. या चित्रपटात NEC आणि Mitsubishi सारख्या लोकप्रिय कंपन्यांचे ब्रँड्सही दिसून येतात. गिन्झा स्क्वेअरमधील त्या प्रसिद्ध दंडगोलाकार इमारतीवर एकेकाळी Mitsubishi चे दिवे झळकत असत; मात्र, गेल्या काही वर्षांपासून ती इमारत RICOH या कंपनीच्या मालकीची झाली असून, तिथे १० व्या मजल्यावर कंपनीची एक गॅलरीही आहे.

• The Spot: चित्रपटातील संध्याकाळच्या आणि रात्रीच्या दृश्यांमध्ये, निऑन दिव्यांनी उजळलेले चौक.

• कसे जावे: गिन्झा, मारुनोउची किंवा हिबिया लाईनने गिन्झा स्टेशनला जा (मुख्य चौकांसाठी A1 किंवा A2 एक्झिट वापरा).

• Google Maps Link: View on Google Maps

टोकियोमधील उएनो पार्क बुंक्यो वार्ड

ठीक आहे, तर एक महत्त्वाची सूचना (डिस्क्लेमर): या ठिकाणाबाबत मी १००% खात्रीशीर नाही. मी याबद्दल खूप शोध घेतला आहे; १९६६ च्या चित्रपटात दिसणाऱ्या 'मात्सुझाकाया उएनो' (Matsuzakaya Ueno) स्टोअरमधील एका कर्मचाऱ्यालाही मी विचारले होते. चित्रपटात उजव्या बाजूला असलेला लोगो स्पष्टपणे दिसतो आणि त्या कर्मचाऱ्याच्या मते, ते ठिकाण उएनोमधीलच आहे. २०१६ च्या छायाचित्रात सर्वत्र नवीन इमारती दिसत आहेत आणि आजचा उएनोचा परिसर पूर्वीपेक्षा खूपच वेगळा झाला आहे. उजव्या बाजूला असलेले 'मात्सुझाकाया' स्टोअर या ठिकाणाहून फारसे स्पष्ट दिसत नाही, तरीही ते आजही तिथे अस्तित्वात आहे.

• ठिकाण: मात्सुझाकाया (Matsuzakaya) स्टोअरच्या परिसरातील ऐतिहासिक रचनेचा भाग आणि 'ग्रीन रिदम' (Green Rhythm) पुतळ्याचा परिसर.

• कसे जावे: जेआर (JR) यामानोते लाइन किंवा गिन्झा/हिबिया लाइनने उएनो स्टेशनला (उएनो पार्क एक्झिट) जा.

• Google Maps Link: View on Google Maps

एप्रिल 2017 अद्यतनित करा : मिडोरी नो रिदम (みどりのリズム像) पुतळा

उएनो थीम सुरू ठेवत, तुम्हाला खालील स्नॅपमध्ये 1966 च्या आवृत्तीमध्ये दोन मुलींचा हात धरलेला पुतळा दिसतो का? मला हे स्थान खरोखरच उएनो आहे का ते तपासायचे होते आणि खूण पाहण्यास सुरुवात केली. तो पुतळा आता आजूबाजूला नाही. मला हा लेख लिहून जवळपास एक वर्ष झाले आहे आणि मी काल उएनो च्या आसपास चेरी ब्लॉसम्सचा आनंद घेत फिरत होतो. मी फुलांचा आनंद घेत युएनोच्या गल्लीतून जात असताना, युएनो पार्कच्या मागील बाजूस, दोन मुलींचा हातात हात धरलेला पुतळा दृष्टीस पडला, हे एक मोठे आश्चर्य आहे. मी या पुतळ्याबद्दल अधिक शोधण्याचा खूप प्रयत्न केला होता आणि त्याच्या मूळ स्थानापासून फक्त 400 मीटर अंतरावर आहे!!! हे माझ्या निष्कर्षाला पुष्टी देते की 1966 च्या चित्रपटातील मूळ स्थान खरोखरच उएनो पार्क आहे!!!

'लव्ह इन टोकियो' या बॉलीवूड चित्रपटात टोकियो आणि क्योटोमधील विविध ठिकाणे दाखवण्यात आली होती. मी लवकरच क्योटोमधील ठिकाणांची 'पूर्वी आणि आता' अशी तुलना करणारे फोटो पोस्ट करेन. १९६४ च्या ऑलिम्पिक यजमान शहराची पार्श्वभूमी असलेला हा चित्रपट आता २०२० च्या ऑलिम्पिकच्या निमित्ताने पुन्हा एकदा चर्चेत आला आहे. माझ्या पिढीसाठी या चित्रपटाशी अनेक आठवणी जोडलेल्या आहेत आणि आजही मला त्या शहरातील ठिकाणांशी एक प्रकारचे नाते जाणवते. सध्या टोकियोमध्ये अनेक बॉलीवूड चित्रपटांचे चित्रीकरण होत आहे; रणबीर कपूरचा 'तमाशा' हा त्यापैकीच एक अलीकडील चित्रपट आहे. बॉलीवूड चित्रपटांमध्ये सर्वाधिक पसंतीचे ठिकाण असलेल्या लंडनप्रमाणेच टोकियोमध्येही आणखी अनेक यशस्वी बॉलीवूड चित्रपटांचे चित्रीकरण होईल, अशी आशा आहे. वेस्टमिन्स्टर स्क्वेअर, वॉरन स्ट्रीट, टॉवर ब्रिज, ट्रफालगर स्क्वेअर आणि अगदी ऑक्सफर्डसारखी दूरची शहरेही बॉलीवूडच्या नकाशावर आहेत... आणि आशा आहे की, आगामी काळात टोकियोची लोकप्रियताही अशीच वाढत जाईल...

सहलीचा नकाशा ('लव्ह इन टोकियो' १९६६ मधील चित्रीकरणाची ठिकाणे)

हिंदी आवृत्ती : पायी फिरण्याच्या सहलीचा नकाशा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

लव्ह इन टोकियो कुठे चित्रित करण्यात आले?

हिबिया पार्क, टोकियो टॉवर, गिन्झा, उएनो पार्क, हानेदा विमानतळ आणि इम्पीरियल पॅलेस परिसर यासह टोकियोच्या अनेक महत्त्वाच्या ठिकाणांवर चित्रपटाचे चित्रीकरण करण्यात आले.

अजूनही 'लव्ह इन टोक्यो'च्या चित्रीकरणाच्या ठिकाणांना भेट देऊ शकता का?

होय. गेल्या 50 वर्षांमध्ये आजूबाजूच्या शहराचे स्वरूप लक्षणीयरित्या बदलले असले तरीही, बहुतेक स्थाने अजूनही अस्तित्वात आहेत.

'लव्ह इन टोक्यो'मधील कोणत्या ठिकाणांमध्ये सर्वाधिक बदल झाले आहेत?

टोकियो स्टेशन, गिन्झा आणि अकासाका मित्सुकेचा मोठा पुनर्विकास झाला आहे, तर हिबिया पार्क उल्लेखनीयपणे ओळखण्यायोग्य आहे.