१९६०च्या सुमारास पु.लं.देशपांडे यांनीं जपानला भेट दिली."पुर्वरंग" मी २००६ साली वाचले आणि त्यातील "आतामीच्या आठवणी" वाचुन आतामीला मी अनेक वेळा जाऊन आलो. कदाचित पु.लं.नी फक्त पाहिलेली नाही पण त्यांच्या नजरेतून अनुभवलेली आतामी मला समजुन घ्यायला अनेक भेटी लागल्या असाव्यात. पुर्वांरंगमधील आतामी, पु.लं.चे निरीक्षण आणि आमचे अनुभव उलगडुन पाहण्याचा हा एक छोटासा प्रयत्न.
२६ वर्ष जपानमधे मी राहतो आहे, आत्ता पर्यंत आतामीला पाच सहा वेळा जाण्याचा योग आला.पु.लं.च्या लेखणीतलं "जपानचा रिव्हिएरा", "मुंबईच्या मलबार हिल आणि मारिन ड्राईव्हची आठवण करून देणारा समुद्रकिनारा", "डोंगराच्या कुशीत विसावलेलं शहर" असं चित्र मनात घेऊन मी कायम आतामीला जातो. शिल्पाला ड्रायविंगची भयंकर आवड असल्यामुळे मी कायमच बाजूला बसून ड्राईव्ह एन्जॉय करण्याचे "महत्वाचे" काम केले.
आतामीला पोचलो कि समुद्र तसाच, डोंगर तसेच, झगमगाट तसाच आणि विश्रांतीच्या शोधात आलेला जपान तसाच हा नेहमीचा अनुभव. पण हळूहळू पु.लं च्या प्रवासी म्हणुन पाहिलेल्या जपानमधे आणि रहिवाश्याच्या अनुभवामधे फरक पडत गेला. नव्या देशाचं आश्चर्य म्हणून त्यांना जे दिसलं, ते मला हळूहळू उमगलेल्या देशाच्या अर्थसारखं दिसायला लागलं. त्यांची आतामी मला भेटली, पण माझी आतामी मला खूप खोलवर घेऊन गेली.
2022/05/12 Atami City from Atami Castle (Manish Prabhune)
पु,लं,ना आतामीचा मोठा धक्का तिच्या "pleasure economy", विश्रांती आणि मौजमजा देण्याभोवती उभी राहिलेल्या व्यवस्थेचा बसतो. "इथे फक्त चैन करण्यासाठीच यायचं . खूब खा खूब प्या हवी तितकी मजा करा" हे त्यांना जाणवतं. पण माझी उत्सुकता थोडी वेगळी होती. आतामी हे "pleasure economy" बनलं तरी का? या आनंदाच्या अर्थव्यवस्थेच्या मुळाशी नेमकं काय आहे, हे मला जाणून घ्यायचं होतं.
२६ वर्ष जपानमधे राहून एक वेगळी सवय लागली आहे. माझं पाहिलं काम असतं ते स्टेशनवर मिळणारी शहराच्या इतिहासाची माहिती देणारी पत्रकं उचलणं. मला त्या शहराच्या मागची गोष्ट आधी जाणून घ्यायची असते. अशाच एका पत्रकात मला आतमीची "स्मृती" दिसली.
Image of Konjiki Yasha scene (Wikimedia Commons, Public domain license)
पत्रकामध्ये समुद्रकिनाऱ्यावरच्या एका पुतळ्याची माहिती होती.
एक स्त्री तरुण पुरुषाच्या पायाशी विनवणी करत आहे आणि तो तिला लाथ मारून पुढे जात आहे. जपान मध्ये एवढे एक्स्प्रेशन क्वचितच बघायला मिळते. कोंजीकी याश्या कादंबरीवर आधारित कानइची आणि मियाचा हा पुतळा ओझेकी कायो यांच्या कादंबरीतील आतामीच्या समुद्रकिनाऱ्यावरच्या विरहाचा प्रसंग. एकमेकांवर प्रेम करणारे आणि लग्न पण ठरलेले. मियाला एका श्रीमंत बँकरच्या मुलाकडून लग्नाची मागणी येते. गम्मत म्हणजे मोठ्या हिऱ्याच्या मोहामुळे मिया कानइचीला चक्क सोडायचा निर्णय घेते ! कानइचीला निर्णय सांगून त्याची माफी मागते. कानइची, स्वाभाविकच संतापतो आणि त्याला मियाचा निर्णय प्रेमापेक्षा पैशाची निवड वाटते.ती त्याच्या पायाशी विनवणी करत असताना तो तिला लाथ मारून निघून जातो. त्यानंतर कानइची पैशाचा वापर करून सूड घेण्याच्या मार्गावर जातो, तर मियाचं श्रीमंत घरातील आयुष्यही सुखाचं होत नाही. कादंबरी योमीउरी शिनबूनमध्ये क्रमशः प्रसिद्ध व्हायची. कादंबरी पूर्ण करण्यापूर्वीच त्यांचे निधन झाले आणि त्यामुळे हि कादंबरी अपूर्ण राहिली.
कादंबरीमुळे मेईजी काळात आतामीला संपूर्ण जपानमध्ये तुफान प्रसिद्धी मिळाली. आतामीच्या मौजमजा देण्याभोवतीची व्यवस्था ही केवळ गरम पाण्याच्या झऱ्यांपासून, हॉटेलांपासून किंवा गेईशा मुळे निर्माण झालेली नव्हती, तिच्या मागे एक लोकप्रिय प्रेमकथा होती, आणि त्या प्रेमकथेच्या केंद्रस्थानी पैसा, प्रेम, विरह आणि हिंसा होती, मानवी भावनांचा एक खोल आणि वेदनादायक इतिहास होता. मियाने प्रेमापेक्षा पैसा आणि सुखोपभोग निवडला. गम्मत म्हणजे, पुढे आधुनिक आतमीची ओळख सुख आणि विरंगुळ्याचे ठिकाण अशी झाली. शिल्पा आणि मी समुद्राकडेजाण्या आधी पुतळा बघायचे ठरवले.
The Kanichi & Mia Statue at Atami (Manish Prabhune)
पु. लं., दिवसभर संयमी, शिष्टाचारप्रिय, हळू आवाजात बोलणारे जपानी पाहतात. पण रात्री त्याच लोकांचा चेहरा पूर्ण बदलतो. साके आणि बियरच्या मैफिलीत ते गाणी म्हणतात, मोठ्याने बोलतात, हसतात, नाचतात. आणि मग पु. लं. एक वाक्य लिहितात: जपानच्या वागणुकीचे दोन प्रकार आहेत . अतामी झगमगू लागली चा हा एक महत्त्वाचा धागा आहे. पु. लं.ना इथे जपानी माणसाच्या वागण्यातला विरोधाभास दिसतो, पण ते त्याला विसंगती मानत नाहीत. उलट, त्यांना जाणवतं की एकाच समाजात परस्परविरोधी वाटणाऱ्या वर्तनांनाही स्वतंत्र सामाजिक संदर्भ आणि स्वीकारलेली जागा असू शकते. दिवसाच्या संदर्भात संयम, औपचारिकता आणि आत्मनियंत्रण; आणि दुसऱ्या संदर्भात मोकळेपणा, गोंधळ, गाणी, दारू आणि बेधुंदपणा दोन्ही एकाच व्यक्तीचे असू शकतात.
पंचवीस वर्षे जपानमध्ये राहिल्यावर मला पु. लं.ची ही निरीक्षणशक्ती अधिक स्पष्टपणे जाणवते. ऑफिसमधला अत्यंत नियंत्रित, नम्र आणि मोजून-मापून बोलणारा जपानी सहकारी शुक्रवारच्या nomikai मध्ये अचानक मोठ्याने हसताना, गाताना किंवा अगदी वेगळ्याच मूडमध्ये दिसू शकतो. त्याला आपण खरं रूप आणि खोटं रूप असं म्हणण्याची गरज नाही.
संदर्भ बदलला की सामाजिक वर्तनाची चौकट बदलते आणि जपानी समाज या दोन्ही टोकांना आपापली जागा देतो. कदाचित म्हणूनच पु. लं.ना दिसलेला हा दोन प्रकारांचा जपान मला आजही महत्त्वाचा वाटतो. तो केवळ जपानी लोकांच्या स्वभावाबद्दलचा विनोदी निरीक्षण नाही, तो एका समाजात behavioral diversity कशी सहअस्तित्वात राहते, याचा एक सुंदर धडा आहे.
अतामी झगमगू लागली, The Naples of Japan (Manish Prabhune)
पु.लं.ना आतामी हॉटेलच्या खोलीतून समुद्र दिसतो, मग गरम पाण्याचा झरा, स्नान, किमोनो, जेवण, शामिसेन, साके आणि गाणी. त्यांचा अनुभव जणू एका पडद्यामागून दुसरा पडदा उघडत जाण्यासारखा आहे. आणि त्या अनुभवात त्यांना जपानी स्नानाचा धक्का बसतो. त्यांची विनोदबुद्धी लगेच कामाला लागते
“इथे नग्नतेची बंधनं फार ढिली आहेत. लाज, संकोच वगैरे भावना किमोनो, ओबी वगैरे चढवल्यानंतर सुरू होतात”
हे वाक्य वाचताना मला हसू येतं, त्यात एक अत्यंत अचूक cultural observation आहे. जपानमध्ये शरीराविषयीचा संकोच आणि सामाजिक शिष्टाचार यांची रचना भारतीय संस्कृतीपेक्षा वेगळी आहे. माझ्या स्वतःच्या अनुभवात या संस्कृतीचा अर्थ मला कंपनीच्या आतामी off-site मध्ये विशेष जाणवला. दिवसभर आम्ही जवळजवळ तीन तास कंपनीच्या प्रश्नांवर चर्चा करत होतो. व्यवसाय, निर्णय, जबाबदाऱ्या, पदं सगळं तिथे होतं. प्रत्येक जण आपल्या भूमिकेत होता.
पण त्यानंतर जेव्हा आम्ही सगळे ओनसेनमध्ये उतरलो, तेव्हा ती hierarchy जणू पाण्याबाहेरच राहिली. तिथे कोणी senior/junior नव्हतं, manager/subordinate नव्हता. आम्ही फक्त माणसं होतो. ओनसेनचा अनुभव मी कधीच टाळला नाही. उलट जपानमध्ये राहायला लागल्यापासून तो मला आवडतो. कारण माझ्यासाठी त्याचा अर्थ केवळ गरम पाण्यात शरीर विसावणं नाही. तो म्हणजे दिवसभर अंगावर चढवलेल्या आणि आपण स्वतःला चिकटवून घेतलेल्या अनावश्यक ओळखी थोड्या वेळासाठी काढून ठेवणं.
पु.लं.नी विनोदाने म्हटलं, “लाज संकोच वगैरे भावना किमोनो, ओबी वगैरे चढवल्यानंतर सुरू होतात” मला या अनुभवातून त्याचा एक वेगळा अर्थ जाणवतो: कधी कधी काही गोष्टी काढून ठेवल्यावर माणूस अधिक मोकळा होतो. आणि कदाचित म्हणूनच जपानी ओनसेनमध्ये मला सर्वांत जास्त जाणवणारी गोष्ट देहाविषयीचा संकोच नसून समानता आहे.
Atami Onsen at company offsite (Manish Prabhune)
आतामीच्या डोंगरांमध्ये पु.लं.ना रात्रीच्या चांदण्यात साकुरा दिसला आणि त्या बहराकडे पाहताना त्यांना, जपानमधली माणसं या फुलासाठी एवढी वेडी का होतात ह्याचा अर्थ कळला. मी आणि शिल्पा त्याच आतामीच्या डोंगरांमध्ये रात्रीच्या चांदण्यात फुललेला साकुरा पाहिला आणि पु.लं.चा आणि आमचा अनुभव जवळजवळ सारखाच होता.
आम्हीही त्या दृश्याने थक्क झालो. साकुराचं सौंदर्य त्याच्या बहरात आहे, पण त्याहून अधिक त्याच्या क्षणभंगुरतेत आहे. आज पूर्ण बहरलेलं फूल काही दिवसांनी गळून पडणार हे सगळ्यांना माहीत असतं. तरीही लोक त्याच्या प्रत्येक क्षणाचा उत्सव करतात. फूल हे फूल म्हणून फुलतं आणि माणूस माणूस म्हणून जगतो. दोघांचं सौंदर्य कायम राहण्यासाठी नसतं. ते अनुभवण्यासाठी असतं. पु.लं.ना आतामीच्या डोंगरांमध्ये रात्रीच्या चांदण्यात जे जाणवलं, तेच मला आणि शिल्पाला अनेक वर्षांनी तिथे उभं राहून जाणवलं.
पु.लं.नी तो अनुभव एका प्रवाशाच्या नजरेतून घेतला आणि आम्ही त्याच क्षणभंगुर सौंदर्यापुढे थांबून गेलो.
Beautiful Night time Sakura in Atami (Manish Prabhune)
आतामीकडे पु.लं.च्या नजरेतून आणि आमच्या अनुभवातून पाहिलं, तर काही गोष्टी साठ वर्षांचं अंतर असूनही आश्चर्यकारकरीत्या तशाच जाणवतात. आतामीची चैन, विश्रांती आणि मौजमजेभोवती उभी राहिलेली व्यवस्था, म्हणजेच तिची pleasure economy, पु.लं.ना जशी जाणवली तशीच आजही जाणवते. त्याचबरोबर त्यांनी टिपलेली जपानी वर्तनाची विविधताही तितकीच खरी वाटते. दिवसभर शिस्त, संयम आणि सामाजिक संकेत पाळणारा माणूस संध्याकाळी आतामीच्या मैफिलीत अगदी मोकळा होतो.
साकुराकडे पाहताना जाणवणारी क्षणभंगुरता आपल्याला शिकवते की एखाद्या सुंदर गोष्टीची किंमत तिच्या कायम टिकण्यात नसून, ती आपल्या डोळ्यांसमोर असलेल्या त्या थोड्याश्या वेळात आहे. आणि ओनसेनमध्ये मात्र या सगळ्या सामाजिक ओळखी गळून पडतात. पद, पैसा, अधिकार, वरिष्ठ-कनिष्ठपणा या सगळ्यापलीकडे माणूस फक्त माणूस उरतो.
त्यामुळे पु.लं.च्या आतामीतून आणि आमच्या आतामीच्या अनुभवातून शेवटी चार गोष्टी समोर येतात: मौजमजेची व्यवस्था, वर्तनाची विविधता, जीवनाची क्षणभंगुरता आणि माणसाला समान करणारा अनुभव. कदाचित याच चौकटीतून आतामीकडे पाहिलं, तर पु.लं.नी साठ वर्षांपूर्वी पाहिलेलं जपान आणि आज आम्हाला दिसणारं जपान यांच्यातलं अंतर कमी होत जातं.
